Skip to content
5 سپتامبر 2014 / نيما نامداري

یارانه‌ها و احمدی نژاد، راهی برای بازگشت

من در یک مقاله طولانی که برای بی‌بی‌سی نوشته‌ام تلاش کرده‌ام به برنامه توزیع نقدی یارانه‌ها از نظر سیاسی نگاه کنم و نشان دهم امکان بازگشت احمدی‌نژاد در سال ۹۶ جدی است. مقدمه و جمع‌بندی مقاله را در ادامه آورده‌ام. اگر خواستید مقاله کامل و اطلاعات آماری تفصیلی که جمع‌بندی بر اساس آن نوشته شده را بخوانید به سایت بی‌بی‌سی فارسی (اینجا) بروید.
 مقدمه
سال گذشته در این روزها حسن روحانی سرمست از پیروزی در انتخابات در حال برنامه‌ریزی برای تشکیل دولت و انتخاب وزیران خود بود. تقریبا همه ناظران سیاسی متفق‌القول بودند که مهم‌ترین علت پیروزی حسن روحانی در انتخابات، نارضایتی مردم از وضعیت کشور بود. روحانی از نظر رای‌دهندگان، بهترین نماد مخالفت با محمود احمدی‌نژاد در بین نامزدهای موجود بود. اما آیا باید دوران محمود احمدی‌نژاد را به سرآمده دانست؟ آیا ممکن نیست بخشی از مردم در انتخابات ریاست جمهوری سال ۹۶ دوباره به سراغ احمدی‌نژاد بروند؟ در این نوشته تلاش شده‌ صرفا از منظر اقتصادی به این سوال پاسخ داده‌ شود.
بسیاری معتقدند مسکن مهر، تحریم‌های بین‌المللی و پرداخت یارانه‌های نقدی، سه میراث دردسرساز احمدی‌نژاد برای دولت بعد از خود بود‌ه‌اند. اکنون که تقریبا یک سال از آغاز به کار دولت روحانی گذشته، سیاست او برای مواجهه با تحریم مشخص شده‌، همچنین توقف طرح مسکن مهر هم رسما اعلام شده‌ اما هنوز معلوم نیست تصمیم او برای یارانه‌های نقدی چیست. در این یک سال تغییری در این سیاست داده نشد و به نظر نمی‌رسد دولت برنامه‌ای هم برای تغییر داشته‌باشد.
در بودجه سال ۹۳ در حدود ۴۰ هزار میلیارد تومان برای پرداخت یارانه‌های نقدی اختصاص داده شده‌‌است. این مبلغ تقریبا معادل یک سوم درآمدهای دولت در سال ۹۳ است. دولت برای کاهش سنگینی این بار بر دوش خود تلاش کرد شهروندان را وادار به انصراف از دریافت یارانه کند. اما قمار تبلیغاتی و سیاسی روحانی شکست خورد و در حدود ۷۵ میلیون نفر مجددا برای دریافت یارانه ثبت‌نام کردند. بدین ترتیب نه تنها از نظر اقتصادی گشایشی برای دولت حاصل نشد بلکه از نظر سیاسی هم این نتیجه برای دولتی که با رای کمتر از ۵۱ درصد رای دهندگان به روی کار آمده‌بود یک شکست محسوب شد. شکستی که اعتماد به نفس دولتی‌ها را کم و آنها را مجاب کرد برنامه احمدی‌نژاد را مانند گذشته ادامه دهند و ماهانه ۳۵۰۰ میلیارد تومان را به حساب ۷۵ میلیون ایرانی واریز کنند.
اما چرا این میراث احمدی‌نژاد هنوز هم روی دست روحانی باقی‌مانده و او از زمین گذاشتن آن می‌ترسد؟ می توان گفت همه چیز به انتخابات ریاست جمهوری سال ۹۶ و ترس از بازگشت احمدی‌نژاد ربط دارد. برای اثبات این ادعا باید وضعیت معیشتی خانواده‌های ایرانی را پیش و پس از دولت احمدی‌نژاد بررسی کنیم. احمدی‌نژاد از تابستان ۸۴ تا تابستان ۹۲ رئیس جمهور ایران بود. یعنی سال ۸۳ آخرین سالی بود که دولت خاتمی مسئولیت آن را برعهده داشت و سال ۹۱ هم آخرین سالی بود که احمدی‌نژاد مسئول اقتصاد کشور بود. به همین دلیل برای مقایسه وضعیت اقتصادی مردم قبل و بعد از دولت احمدی‌نژاد، باید وضعیت درآمد مردم در سالهای ۸۳ و ۹۱ را با هم مقایسه کرد. برای این کار می شود به اطلاعات رسمی مرکز آمار ایران مراجعه کرد.
جمع‌بندی
۱- جمعیت روستایی ایران بسیار فقیر است. ۶۰ درصد خانواده‌های روستایی حتی با احتساب یارانه نیز سالانه کمتر از ۱۰ میلیون تومان درآمد دارند.
۲- در حالی که متوسط درآمد خانوارهای روستایی سالانه کمی بیش از ۱۰ میلیون تومان است به طور متوسط ۲۷ درصد درآمد جمعیت روستایی از محل یارانه‌های نقدی تامین می‌شود.
۳- برای ۱۰ درصد خانوارهای شهری و ۴۰ درصد خانوارهای روستایی یعنی در حدود ۱۴ میلیون نفر، حذف یارانه نقدی به معنای کاهش شدید یعنی از دست دادن حداقل یک سوم درآمد خانواده است.
۴- برای ۵۰ درصد خانوارهای شهری و ۹۰ درصد خانوارهای روستایی یعنی در حدود ۴۶ میلیون نفر، حذف یارانه نقدی به معنای کاهش معنادار یعنی از دست دادن حداقل ۱۵ درصد درآمد خانواده است.
۵- تنها برای ۲۰ درصد خانوارهای شهری یعنی در حدود ۱۱ میلیون نفر، حذف یارانه نقدی به معنای کاهش ناچیز یعنی از دست دادن حداکثر ۱۰ درصد درآمد خانواده است.
۶- در دوران احمدی‌نژاد، قدرت خرید خانواده‌های شهری ۱۷ درصد و خانواده‌های روستایی کمتر از ۱۹ درصد افزایش یافته‌است. این افزایش صرفا به واسطه پرداخت یارانه‌های نقدی ممکن شده و اگر این یارانه‌ها نبودند قدرت خرید روستاییان ۱۶درصد و شهرنشینان ۳ درصد نسبت به قبل از دولت احمدی‌نژاد کاهش می‌یافت.
۷- بزرگترین برندگان سیاست‌های دولت قبل، فقرای شهرنشین بوده‌اند که احتمالا حاشیه‌نشینان شهرهای بزرگ هستند. قدرت خرید دهک اول شهری در این ۸ سال ۱۱۰ درصد افزایش یافته و حتی اگر یارانه‌ پرداخت نمی‌شد باز هم قدرت خرید این دهک ۴۵ درصد رشد می‌کرد.
۸- بزرگترین بازندگان سیاست‌های دولت قبل، دو دهک با درآمد بیشتر یعنی دهکهای نهم و دهم چه در مناطق شهری چه در مناطق روستایی بوده‌اند. به خصوص ثروتمندان روستایی بیشترین کاهش قدرت خرید را در این دوران تجربه کرده‌اند.
اکنون می‌توان فهمید چرا با وجود نقدهای جدی به سیاست پرداخت یارانه‌های نقدی، دولت روحانی توانایی و جرات توقف این سیاست و یا حتی تغییر مسیر آن را ندارد. سفره بخش عظیمی از مردم در سالهای اخیر آنچنان خالی شده که همین یارانه به ظاهر اندک نقشی کلیدی در سیرکردن شکم آنها پیدا کرده‌است. عملکرد سیاسی و اقتصادی دولت احمدی‌نژاد باعث شده توان اقتصادی مردم به شدت کاهش یابد اما با دوپینگ یارانه‌ها عملا بسیاری از مردم هنوز شدت تخریب توان درآمدزایی خود را متوجه نشده‌اند.
اگرچه در ایران آمار دقیق و رسمی خط فقر محاسبه (یا منتشر) نمی‌شود اما برخی برآوردهای غیررسمی نشان می‌دهد در صورت توقف کامل پرداخت یارانه‌های نقدی در حدود ۶۲ درصد جمعیت کشور به زیر خط فقر نسبی و ۲۳ درصد به زیر خط فقر مطلق سقوط خواهند کرد. فقر نسبی به معنای نداشتن حداقل استانداردها برای گذران زندگی و فقر مطلق به معنای محرومیت از حدقل تغذیه در حد زنده ماندن (۲۳۰۰ کالری در روز) است.
یارانه‌ها مانند یک تله عمل می‌کنند که احمدی‌نژاد با زیرکی در مسیر دولت بعد از خودش کار گذاشته‌است. اگر روحانی بخواهد یارانه‌ها را متوقف کند با کاهش شدید قدرت خرید مردم و گسترش بیشتر فقر و نارضایتی روبرو خواهدشد و در تله احمدی‌نژاد خواهد افتاد. زیرا در چنین شرایطی طبیعی است که بسیاری از روستاییان و طبقات کم درآمد شهری به ویژه حاشیه‌نشینان شهرهای بزرگ به لشکر منتظران بازگشت احمدی‌نژاد بدل خواهندشد. اما اگر روحانی تصمیم بگیرد وضعیت فعلی را ادامه دهد حداقل یک سوم درآمد دولت (که به واسطه تحریم‌ها کاهش شدیدی هم پیدا کرده‌) صرف پرداخت یارانه شده و عملا بودجه‌ای برای طرح‌های توسعه‌ای و عمرانی کشور باقی‌ نمی‌ماند. این به معنای کسر بودجه دولت و تداوم رکود خواهدبود.
حتی اگر دولت روحانی تصمیم بگیرد یارانه بخشی از مردم را که در دهک‌های بالایی قرار دارند حذف کند تنها دو دهک بالای شهری در وضعیتی هستند که حذف یارانه تاثیر قابل توجهی در زندگی آنها نداشته و این اقدام موجب نارضایتی آنها از دولت نخواهدشد. اما تعداد این دو دهک کمتر از ۱۵ درصد جمعیت کشور یعنی در حدود ۱۲ میلیون نفر بوده و احتمالا بخش قابل توجهی از آنها اساسا برای یارانه ثبت نام هم نکرده‌اند. به همین دلیل حذف این دو دهک هم کاهش قابل توجهی در سنگینی بار کمرشکن بودجه ۴۰ هزار میلیارد تومانی یارانه‌ها ایجاد نمی‌کند.
در حالی که هر روز اخباری از احتمال حضور احمدی‌نژاد در انتخابات سال ۹۶ به گوش می‌رسد روحانی چاره‌ای جز ادامه پرداخت یارانه‌ها ندارد. به این امید که بهبود شرایط سیاسی و لغو تحریم‌ها به رونق اقتصادی منجر شده و سهم یارانه‌ها در درآمد خانواده‌های ایرانی آنقدر کم شود که حذف آن منجر به افزایش جدی فقر نشود. در غیر این صورت به احتمال زیاد پرداخت یارانه‌های نقدی به همین شکل فعلی تا بعد از انتخابات آتی ریاست جمهوری ادامه خواهدیافت.
Advertisements
%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: